ქართველი კათოლიკეები

Filioque – მოხსნილი პრობლემა

“პატრისტიკულ ერაში არსებობდა ორი განსხვავებული,

მაგრამ ორივე ლეგიტიმური მიდგომა წმ. სამების საიდუმლოსადმი

მსოფლიო პატრიარქი ბართოლომეოს I

(Olivier Clement. Conversations with Ecumenical Patriarch Bartholomew I.  New-York, SVS Press 1997 p. 185)

Filioque წმ. წერილში

წმ. წერილში ძისაგან სულიწმინდის გამომავლობაზე (Filioque _ ლათ. “და ძისაგან”; უფრო ზედმიწევნით _ “ძითურთ”, “ძის მეშვეობით”) პირდაპირი მითითებები არ მოიპოვება, მაგრამ მასში არსებობს ნათელი მოწმობა სულიწმინდასა და ძე ღმერთს შორის მჭიდრო ურთიერთობისა. სულიწმინდის მოვლინება მორწმუნეთა მიმართ აღესრულება არა მხოლოდ მამა ღმერთის ქმედებით, არამედ ძე ღმერთის უშუალო მონაწილეობითაც. საიდუმლო სერობისას ქრისტე ამბობს: “სულიწმინდა, რომელსაც მამა მოავლენს ჩემი სახელით” (ინ. 14:26), ცოტა მოგვიანებით ამბობს “მოგივლენთ მას” (ინ. 16:7). სხვა ადგილას კი ქრისტე გვაუწყებს: “ყველაფერი, რაც აქვს მამას, ჩემია” (ინ. 16:15).

აღდგომის შემდეგ შესრულდა სულიწმინდის მოვლინების ქრისტესმიერი აღთქმა (დაპირება): შევიდა რა იმ სახლის დახურულ კარებში, სადაც მოციქულები იყვნენ შეფარებულნი, ქრისტემ “შეჰბერა” მათ და უთხრა: “მიიღეთ სულიწმინდა” (ინ. 20:22).

ასევე, ახალ აღთქმაში არის ადგილები, რომლებიც მოწმობენ, რომ სული წმინდა არის არა მხოლოდ მამის სული, არამედ ასევე ქრისტეს სულიც. გალატელთა მიმართ ეპისტოლეში ვკითხულობთ: “ღმერთმა მოავლინა თქვენს გულში თავისი ძის სული” (გალ. 4:6). სხვა ეპისტოლეებში მოციქული საუბრობს “იესო ქრისტეს სულზე” (ფილ. 1:19), “ქრისტეს სულზე” (რომ. 8:9); არსებობს მსგავსი შინაარსის სხვა გამონათქვამებიც (შდრ. რომ. 8:2; 2 კორ. 3:17; 1 პეტ. 1:11).

Filioque აღმოსავლურ და დასავლურ საქრისტიანოში

ისტორიულად Filioque-ს ბედი ამგვარად ვითარდება: ეს პრობლემა სათავეს იღებს ქრისტიანული ღვთისმეტყველების ჩამოყალიბების ადრინდელი ეტაპიდან. პირველი საუკუნეებიდანვე ეკლესიის ისტორიაში ცნობილი ხდება ორი მიმართულების _ ალექსანდრიული და ანტიოქიური სკოლების ჩამოყალიბება და განვითარება. ეს სკოლები საკმაოდ განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან წმ. წერილის ინტერპრეტაციის მეთოდებით: ანტიოქიური სკოლა მისდევდა წმ. წერილის ბუკვალურ ეგზეგეზას, რაც ტრინიტოლოგიის საკითხში წმ. სამების პირთა განსხვავებულობის, ერთმანეთთან შეურევნელობის ხაზგასმას გულისხმობდა, ხოლო ალექსანდრიული სკოლა, ტექსტების ალეგორიზაციისკენ თავისი მიდრეკილებით, პირიქით, განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა ჰიპოსტასთა განუყოფლობას, მის ღვთაებრივ ერთიანობას. აქცენტების განსხვავებულობის გამო, გასაკვირი არ უნდა იყოს, რომ ორი სკოლის ღვთისმეტყველთა შორის წარმოიშვა სერიოზული უთანხმოებები და ხშირად ერესში ურთიერთბრალდებებიც. სწორედ აქედან იწყება “ფილიოკვესთან” დაკავშირებული კამათი: უკვე მე-4 საუკუნეში ძისაგან სულიწმინდის გამომავლობის იდეას იცავს წმ. კირილე ალექსანდრიელი, რომელსაც უარყოფდნენ ანტიოქიურ სკოლასთან ახლოს მდგომი ღვთისმეტყველნი _ თეოდორე მოფსუესტელი და თეოდორიტე კვირელი.

დასავლეთში აღნიშნული შეხედულება თავს იჩენს მე-6 საუკუნეში, ესპანეთში, ტოლედოს კრებაზე, სადაც შეიქმნა იმის აუცილებლობა, რომ განსაკუთრებულად გაესვათ ხაზი ქრისტეს ღვთაებრიობისთვის, არიანელთა საწინააღმდეგოდ, რომელთა მტკიცებით, ძე ღმერთი იყო ქმნილება, დროში შექმნილი. სარწმუნოების სიმბოლოში Fილიოქუე-ს ჩართვის მიზანი იყო მამა ღმერთთან ძე ღმერთის აბსოლუტურად თანაბარ მიმართებაში წარმოჩენა. უნდა ითქვას, რომ ბიზანტიელებს არ გააჩნდათ საკმარისი წარმოდგენა იმ ჩახლართული ისტორიული გარემოებების შესახებ, რომელმაც ესპანეთის ეკლესია ამ ნაბიჯამდე მიიყვანა. საბოლოოდ, Fილიოქუე, უშუალოდ სარწმუნოების სიმბოლოში დანამატის სახით, რომმა ოფიციალურადაც მიიღო. როგორც მკვლევარები ვარაუდობენ, ეს უნდა მომხდარიყო 1013 წელს პაპ ბენედიქტე VIII-ს დროს.

ბერძნების მხრიდან ამ “დასავლურ” ჩამატებას ისტორიულად პირველი _ კონსტანტინეპოლის პატრიარქი ფოტიოსი დაუპირისპირდა. მან “ორმაგი გამომავლობის” შესახებ დოქტრინის უარსაყოფად დაწერა ვრცელი თხზულება, სახელწოდებით _ “მისტაგოგია”. საერთოდ, უნდა ითქვას, რომ ბიზანტიური ლიტერატურა ამ საკითხის შესახებ ძალზე უხვია. ფოტიოსის დასკვნები იმის შესახებ, რომ Fილიოქუე წარმოადგენს “უკანონო ჩამატებას”, რამდენადაც “არღვევს მამის მონარქიას (ერთსაწყისიანობას, დ.თ.)” _ ყოველთვის ეჭირა ცენტრალური ადგილი შემდგომში ამ თემასთან დაკავშირებულ ყველა დისკუსიაში.

ადრინდელი ეკლესიის ისტორიაში დებატები ხშირად კონცენტრირებული იყო იმ მამათა თხზულებებზე, რომლებიც ყველაზე მეტად იყვნენ დაკავებულნი ანტიარიანული და ანტინესტორიანული პოლემიკით (მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია ათანასე და კირილე ალექსანდრიელები, ეპიფანე კვიპრელი და სხვ.). მათი მიზანი იყო, დაემტკიცებინათ ქრისტეს ღვთაებრიობა და ძე ღმერთის მარადიულობა, როგორც ღვთის სიტყვისა (ლოგოსისა). როდესაც ეს მამები საუბრობდნენ სულიწმინდის შესახებ, ისინი მუდმივად იყენებდნენ იმ გამოთქმებს, რომლებიც შემდგომ მეექვსე საუკუნის ესპანეთში გაისმა.

ამრიგად, შეხედულება იმის შესახებ, რომ Filioque მხოლოდ დასავლურმა აზროვნებამ წარმოშვა, მთლად კორექტული არ არის. ფილიოკვურ იდეას სხვადასხვა ფორმით გამოთქვამდნენ როგორც დასავლეთის, ასევე აღმოსავლეთის უდიდესი მამები. ამ კუთხით მათი მემკვიდრეობა კარგადაა შესწავლილი და თავმოყრილი თანამედროვე მართლმადიდებელ თეოლოგთა გამოკვლევებში.

ჭეშმარიტების დასტური ვატიკანიდან

1995 წლის 20 სექტემბერს “ქრისტიანთა ერთობის ხელშემწყობმა პონტიფიკალურმა საბჭომ” გამოსცა დოკუმენტი-გამოკვლევა სათაურით _ “ბერძნული და ლათინური ტრადიცია სულიწმინდის გამომავლობის შესახებ”

(იხ. The Greek and Latin Traditions Regarding the Procession of the Holy Spirit // http://www.geocities.com/trvalentine/orthodox/vatican_clarification.html; იხ. ამ დოკუმენტზე მართლ. ეკლესიის მხრიდან მიტროპოლიტ იოანე ზიზიულასის პასუხი: One Single Source: An Orthodox Response to the Clarification on the Filioque // http://www.orthodoxresearchinstitute.org/articles/dogmatics/john_zizioulas_single_source.htm; აგრეთვე იხ. ამ საკითხზე იმავე პოზიციის მქონე შემდეგი მართლმადიდებელი თეოლოგების დამოუკიდებელი გამოკვლევები: Leonard Tony Farauanu. Filioque in the Greek Fathers // http://www.farauanu.com/writings/filioque.htm; ხოლო, გიორგი დრაგასის, იოანე რომანიდისის, მიქაელ აზკოულის, თეოდორე სტილიანოპულოსისა და ვლადიმირ ლოსკის ნაშრომები განთავსებულია ამ საითზე: http://www.geocities.com/trvalentine/orthodox/filioquemain.html).

ამ დოკუმენტში საკმაოდ კომპეტენტურად და ამომწურავადაა გამოკვლეული აღნიშნული საკითხი; პირველწყაროებზე დაყრდნობით არის დასაბუთებული თვალსაზრისი, რომ სულიწმინდის გამომავლობის საკითხი აღმოსავლელ და დასავლელ მამებს იდენტურად ესმოდათ; აღმოსავლეთსა და დასავლეთში არსებობდა ერთიანი გაგება იმისა, რომ სულიწმინდას აქვს მხოლოდ ერთი საწყისი _ მამა ღმერთი, და სწორედ ამ ერთსაწყისიანობას გულისხმობდნენ აღმოსავლელი მამებიც, როდესაც აცხადებდნენ, რომ სულიწმინდა გამოდის მამისაგან “ძის მეშვეობით”.

აქვე მოგვყავს ხსენებულ დოკუმენტში დამოწმებული უმნიშვნელოვანესი ციტირებანი ეკლესიის მამათა თხზულებებიდან (დამატებითი არგუმენტები და ეკლესიის მამათა გამონათქვამები დაწვრილებითაა გადმოცემული ზემოთ ჩამოთვლილ თეოლოგთა ნაშრომებში. დაინტერესებული მკითხველს საშუალება აქვს, მათ თავადვე გაეცნონ. ამიტომაც ჩვენ დავკმაყოფილდებით მხოლოდ რამდენიმე მაგალითით):

წმ. ბასილი დიდი: “ძის მეშვეობით, რომელიც ერთია, იგი (სულიწმინდა, დ.თ.) დაკავშირებულია მამასთან…” (სიტყვა სულიწმინდის შესახებ. 18,45 // Sourses Chretiennes 17 bis, p. 408).

წმ. მაქსიმე აღმსარებელი: “სულიწმინდა თავის არსებასთან შესატყვისობით არსობრივად გამოდის შობილი ძის მეშვეობით” (თალასეს მიმართ, მისი კითხვების პასუხად 63 // // PG 90, 672 C).

წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველი: “სულიწმინდა _ ეს არის შუაკედელი შობილსა და უშობელს შორის” (საუბარი 31,8 // Sourses Chretiennes. N.250, p. 290).

წმ. იოანე დამასკელი: “(მამა) მარადიულად არსებობდა, ჰყავდა რა საკუთარი არსიდან თავისი სიტყვა და თავისი სიტყვის მეშვეობით თავისი სული, მისგან გამომავალი” (დიალოგი მანიქეველთა წინააღმდეგ. 5 // PG 94, 1512B).

წმ. ტარასიმ მეშვიდე მსოფლიო კრებაზე, რომელსაც თავად თავმჯდომარეობდა, ასე გადმოსცა სარწმუნოების სიმბოლოს სათანადო ადგილი: “…და სულიწმინდა, უფალი და ცხოველმყოფელი, რომელიც მამისაგან ძის მეშვეობით გამოვალს” (Mansi. 12, 1122D).

წმ. კირილე ალექსანდრიელი: “სული გამოდის მამისაგან და ძისაგან. ნათელია, რომ იგი ღვთაებრივი არსის მქონეა, გადმოდის რა არსობრივად მასში (ძეში, დ.თ.) და გამოდის რა მისგან” (საგანძური. PG 75,585A).

წმ. ათანასე დიდი: “როგორც ძე ამბობს: “ყველაფერი, რაც მამას აქვს, არის ჩემი” (ინ. 16,15), ასევე ჩვენც ვაღიარებთ, რომ ეს ყველაფერი ძის მეშვეობით სულსაც აქვს” (წერილი სერაპიონესადმი. 3,1,33 //PG 26, 625B). აქვე მითითებულია წმ. ეპიფანე სალამინელისა (PG 43,29C) და  დიდიმ ალექსანდრიელის შეხედულებებიც (PG 34,1064A).

წმ. მაქსიმე აღმსარებელი დამოწმებულია მეორედ, რადგან ნახსენებია მე-7 საუკუნეში ბიზანტიელთა აღშფოთების ფაქტი პაპის აღმსარებლობასთან (ფილიოკვესთან) დაკავშირებით. ყოველივე ამის გამო წმ. მაქსიმე წერს წერილს, რომელშიც აღნიშნავს, რომ “ისინი (რომაელები, დ.თ.) არ თვლიან ძეს სულიწმინდის მიზეზად, რადგან იციან, რომ მამა არის ერთადერთი მიზეზი ძისა და სულისა _ პირველის მიმართ შობილობით, ხოლო მეორის მიმართ გამომავლობით, _ და მხოლოდ განმარტავენ, რომ სული ძის მეშვეობით გამოდის, აღნიშნავენ რა ამით ბუნების ერთიანობას და უცვლელობას” (წერილი მარინოს კვიპრელისადმი. PG 91,136 A-B).

აღსანიშნავია, რომ ანასტასი ბიბლიოთეკარი, რომელიც ფოტიოსის დროს მოღვაწეობდა რომში (იგი გახლდათ პაპების ნიკოლოზ I-ს, ადრიანე II-სა და იოანე VIII-ის მდივანი) შემდეგს წერდა: “წმ. მაქსიმემ განმარტა, რომ ბერძნები არასწორად გვადანაშაულებდნენ, რადგან ჩვენ არ ვაცხადებთ, რომ ძე არის მიზეზი ან საწყისი სულიწმინდისა, როგორც ამას ისინი ამბობენ…” (PL 129, 560C-561A)” (იხ. ნაშრომი: Жан-Клод Ларше. Преп. Максим Исповедник _ Посредник Между Востоком и Западом. М., Издание Сретенского Монастыря, 2004, გვ. 97).

დოკუმენტში დამოწმებულია მაქსიმეს მესამე ციტატაც: “როგორც აზრი (მამა) არის სიტყვის საწყისი, ასევე იგია სულის საწყისიც სიტყვის მეშვეობით” (Quaestiones et dubia. PG 90,813B).

მეორედაა დამოწმებული წმ. იოანე დამასკელიც, რომელიც საუბრობს თავად სამების პირთა შორის ურთიერთმიმართებაზე: “სულიწმინდა ეს არის არსობრივი ძალა, რომელიც განიჭვრიტება საკუთარ, განსაკუთრებულ ჰიპოსტასში, რომელიც გამოდის მამისაგან და ივანებს ძეში” (მართლმ. სარწმუნოების ზედმიწევნითი გადმოცემა. 1,7; PG 94,805B; დიალოგი მანიქეველთა წინააღმდეგ. 5; PG 94, 1512B).

სხვათა შორის, დამასკელის “გადმოცემის” მერვე თავშიც მოიპოვება მსგავსი ციტატები. მაგალითად: “სულიწმინდა, უფალი და ცხოველმყოფელი, მამისგან გამომავალი და ძეში დავანებული”; “მამისგან გამომავალი და ძის მიერ წილბოძებული”; “ძის მიერ განგვეცხადა და წილად გვებოძა…”; ასევე მეცამეტე თავში: “ღმერთია სულიწმინდა, _ უშობელსა და შობილს შუა და ძის მიერ მამასთან თანაშეკავშირებული” (წმ. იოანე დამასკელი. მართლმ. სარწმუნოების ზედმიწევნითი გადმოცემა. ძველი ბერძნულიდან თარგმნა და შენიშვნები დაურთო ედიშერ ჭელიძემ, თბილისის სასულიერო აკადემიის გამომცემლობა, 2000, გვ. 41, 45, 54).

ასევე, დოკუმენტში დამოწმებულია 1274 წლის ლიონის კრება, რომელზეც ითქვა: “სულიწმინდა დაუსაბამოდ გამოდის მამისა და ძისაგან, არა როგორც ორი საწყისისგან, არამედ როგორც ერთი საწყისისგან (tamquam ex uno principio)” (DS  850).

იგივე პოზიცია დააფიქსირა რომმა ფერარა-ფლორენციის კრებაზე (1439 წ). ამას აღიარებს ანტიკათოლიკე თეოლოგი ა. დვორკინიც: “საბოლოო ფორმულაში ნათქვამი იყო, რომ სულიწმინდა გამოდის მამისაგან და ძისაგან, როგორც “ერთიანი საწყისისგან”, თუმცა დვორკინი იქვე გამოთქვამს საკუთარ შეფასებას და დასძენს, რომ “ფილიოკვეს პრობლემა ფლორენციაში გადაუწყვეტელი დარჩა” (А. Дворкин. Очерки по истории вселенской православной церквы. Нижный Новгород 2003, გვ. 729, 730).

წმ. ილარიონ პიქტავიელი: “…რათა მე შევძლო სულიწმინდის მოპოვება, რომელიც შენგან გამოდის შენი მხოლოდშობილი ძის მეშვეობით” (De Trinitate. 12 // PL 10,471).

წმ. ამბროსი მედიოლანელი: “როდესაც სულიწმინდა გამოდის მამისა და ძისაგან, იგი არ გამოეყოფა მამას და არ გამოეყოფა ძეს” (De Spiritu Sancto. 1,11,120 // PL 16, 733A=762D).

ნეტარი ავგუსტინე: “სულიწმინდა მამისაგან გამოდის დასაბამიდან, და, _ სულიწმინდის ზედროული ბოძებით ძისადმი, _ (გამოდის, დ.თ.) მამისა და ძისაგან, მათი ერთობით” (De Trinitate. 15,25,47 // PL 42,1095).

წმ. თომა აკვინელი, რომლისთვისაც ცნობილი იყო დამასკელის “გადმოცემა”, ვერ ხედავდა ვერავითარ წინააღმდეგობას Fილიოქუე-სა და დამასკელის ამ სიტყვებს შორის: “როდესაც ამბობენ, რომ სულიწმინდა დავანებულია, ან მყოფობს ძეში, ეს არ გამორიცხავს პირველის გამომავლობას ამ უკანასკნელისგან, რადგან ასევე ამბობენ, რომ ძე იმყოფება მამაში, თუმცა ის მამისაგან არის” (Summa Theologica. 1a, q.36, a.2, 4um).

ანტიკათოლიკეთა “ანტიფილიოკვური” არგუმენტები

ზემოთ წარმოდგენილ მამებთან ერთად უნდა ვახსენოთ აგრეთვე საქართველოს ეკლესიის უდიდესი მნათობი, წმ. გიორგი მთაწმინდელიც, რომელსაც არ მიაჩნდა მიუღებლად (ან მით უმეტეს, ერესად) Filioque-ს ჩართვა სარწმუნოების სიმბოლოში. ამას ადასტურებს წმ. ათანასე დიდის სარწმუნოების სიმბოლოს მისეული თარგმანი, რომელშიც სათანადო ადგილას წმ. გიორგი მთაწმინდელი წერს: “სულიწმინდა არის მამისაგან და ძისა… გამოსვლით” (იხ. ე. კოჭლამაზაშვილი, ა. ღამბაშიძე. ათანასე ალექსანდრიელის “სიმბოლოს” ძველი ქართული თარგმანი // კრებული “მრავალთავი” #18, 1999, გვ. 153-62). ამ ძეგლის გამომცემლის (ე. კოჭლამაზაშვილის) კომენტარი, რომელსაც იგი Filioque-ს საკითხზე გამოთქვამს თავის სხვა ნაშრომში, შემდეგია: “აღმოსავლური ტრადიციისთვის უცხო ფორმულა მთარგმნელს უდრტვინველად გადმოაქვს ქართულ თარგმანში. ეს ფაქტი გიორგი მთაწმინდელის მთარგმნელობითი პრინციპების დახასიათებისათვის განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა, რადგანაც მას მოღვაწეობა მოუხდა ამ ფორმულის ირგვლივ გამართული მწვავე დოგმატური კამათების ეპიცენტრში, რაც მის ბიოგრაფიაში დაწვრილებითაა მოთხრობილი” (იხ. ე. კოჭლამაზაშვილი. წმ. გრიგოლ ნოსელის “დიდი კატექეტური სიტყვის” ძველი ქართული თარგმანი // ქრისტიანულ-არქეოლოგიური ძიებანი #1, 2008, გვ. 70).

მიუხედავად ამ საყოველთაო სიცხადისა, ფუნდამენტალისტი თეოლოგები მაინც არ ცხრებიან. მაგალითად, დეკანოზი მაქსიმ კოზლოვი თავის სტატიაში წერს: “მესამე მსოფლიო კრებამ (ეფესო, 431 წ.) თავის მეშვიდე კანონად დაადგინა, რომ სარწმუნოების სიმბოლო საუკუნოდ ხელშეუხებელი დარჩენილიყო: “არავის მიეცეს სხვა რწმენის გამოთქმის, წერის, ან შეთხზვის ნება…” (Протоиерей Максим Козлов. Римско-Католическое Учение О Филиокве, გვ. 2 // http://st.mrezha.ru/filioque.htm), მაგრამ კრების ამ კანონში აკრძალულია სწორედ “სხვა/ახალი რწმენის (ετεραν  πιστιν) შედგენა” და არა მისი განმარტება-განვრცობა. ამასთან დაკავშირებით ფრანგი მართლმადიდებელი კანონისტი, ეპისკოპოსი პეტრე ლიუილე მიუთითებს, რომ არგუმენტის სახით ეფესოს კრების ეს კანონი 1438 წელს ფერარა-ფლორენციის კრებაზე პირველად მარკოზ ეფესელმა წამოაყენა. კანონისტის აზრით, ეს კანონი არ წარმოადგენს მრწამსში რაიმე ცვლილების აბსოლუტურ აკრძალვას: “…შეუძლებელია, ამ დასავლური ჩამატების დაგმობისას დავეყრდნოთ ეფესოს კრების მეშვიდე კანონს, რომლის შემდგენლები გულისხმობდნენ არა რომელიმე დამატებას, არამედ სხვა სიმბოლოს შედგენას” (Епископ Петр Л`Юилье. Дисциплинарные труды первых четырех вселенских соборов… // Протоиерей Владислав Цыпин. Церковное право. М., 1996, გვ. 55) ამ კუთხით ასევე საკმაოდ რადიკალური და არასერიოზულია, მაგალითად, ეპისკოპოს დიმიტრი შიოლაშვილი შემდეგი შეფასება: “მრწამსის შეცვლამ განაპირობა რომის ეკლესიის შედგომა “განმაახლებლობის” გზაზე, მოწყდა რა ჭეშმარიტების წყაროს _ სულიწმინდის მადლს” (ეპ. დიმიტრი (შიოლაშვილი). პასუხად რომაელ კათოლიკებს. ბათუმი 2001, გვ. 22).

ეპისკოპოსი ილარიონ ალფეევიც ახსენებს მარკოზ ეფესელის პოზიციას ფლორენციის კრებაზე: “ფლორენციაში ლათინებმა განაცხადეს, რომ სულიწმინდის გამომავლობის ერთადერთ მიზეზად მამა ღმერთს თვლიან, წაიკითხეს რა მაქსიმე აღმსარებლის ეპისტოლე მარინესადმი. მიუხედავად ამისა, ბერძნები არ დაკმაყოფილდნენ ლათინთა ამგვარი ახსნა-განმარტებით. წმ. მარკოზ ეფესელმა ფილიოკვეს შესახებ სწავლების გასაბათილებლად წარმოადგინა თხზულება სათაურით “მოწმობანი სულიწმინდის გამომავლობის შესახებ მხოლოდ მამის ჰიპოსტასისგან” (Епископ Иларион Альфеев. Ферраро-Флорентийский Собор и Спор о Филиокве // Церков и Время #1, 2007, გვ. 17). სამწუხაროდ, სტატიის ავტორი აღარ საუბრობს დაწვრილებით, თუ რატომ, კონკრეტულად რით არ იყვნენ კმაყოფილნი ბერძნები (მიუხედავად საკუთარი თანამოძმის, წმ. მაქსიმე აღმსარებლის წერილობითად შემორჩენილი ახსნა-განმარტებებისა რომის პოზიციასთან დაკავშირებით).

წმ. მაქსიმე აღმსარებელს, რომელიც აღმოსავლელ და დასავლელ მამათა მიერ გამოთქმულ “ფილიოკვურ” შეხედულებათა შორის არსებულ საერთო გაგებზე მიუთითებდა, იმოწმებს ბიზანტოლოგი იოანე მეიენდორფიც: “თუკი ღვთის სული ქრისტეს სულიცაა (შდრ. რომ. 8:9), მაშინ ქრისტე ერთარსია ღვთისა. ამრიგად, ასევე შესაძლებელი ხდება იმაზე საუბარიც, რომ სული “საკუთრივ” ძის სულია (Athanasius. To Serapion III,1; PG 26:625B), უფრო მეტიც, რომ სული “სუბსტანციურად (არსობრივად) გამოდის ორივესგან” (Cyril. Thesaurus; PG 68:148A) _ მამისაგან და ძისაგან. საუბრობდა რა მსგავსი ტექსტების შესახებ და აღიარებდა რა მათ შესაბამისობას ლათინ წმ. მამათა ხედვასთან, წმ. მაქსიმე სწორად განმარტავს მათ მნიშვნელობას: ამგვარი ფრაზები არ მიუთითებს იმაზე, რომ ძე არის სულიწმინდის წყარო, რამდენადაც “მამა ერთადერთი წყაროა ძისა და სულიწმინდისა”, არამედ მათ შემდეგი მნიშვნელობა აქვთ: “სული გამოდის ძის მეშვეობით, გამოხატავს რა ამით ბუნების ერთიანობას” (Maximus the Confessor. Letter to Marinus; PG 91:136AD)” (Протоиерей Иоанн Мейендорф. Византийское Богословие. ч. 1, гл. 7, Минск, 2001, გვ. 133). იმავეს აღნიშნავს “ბუნების ერთიანობასთან” დაკავშირებით სხვა მართლმადიდებელი თეოლოგი, პ. ევდოკიმოვი: “მამისა და ძისგან სულიწმინდის გამომავლობისას ხაზგასმულია ბუნების ერთიანობა, რადგან სულიწმინდა გამოდის იმ ბუნებიდან, რომელიც მამისა და ძისათვის საერთოა…” (П. Евдокимов. Православие. М., ББИ, 2002, გვ. 195).

მართლმადიდებელი თეოლოგი ჟ. კ. ლარშე დასავლელ ღვთისმეტყველთა ტრინიტარული თეოლოგიის ანალიზის შემდეგ აღნიშნავს, რომ მათ “ერთნაირად ესმოდათ როგორც მამისა და ძისაგან სულიწმინდის გამომავლობა, ასევე სულიწმინდის გამომავლობა მამისგან ძის მეშვეობით” (Жан-Клод Ларше. Преп. Максим Исповедник _ Посредник Между Востоком и Западом. М., Издание Сретенского Монастыря, 2004, გვ. 101-2).

ამრიგად, რომი ნათლად აცხადებდა, რომ აღიარებს სულიწმინდის გამომავლობას მხოლოდ მამისაგან, მარკოზ ეფესელი კი მთელს ტრაქტატს წერს იმის შესახებ, რომ სულიწმინდა მხოლოდ მამისაგან გამოდის. ხომ არ ჰგავს ეს ღია კარის მტვრევას? გარდა ამისა, რჩება შთაბეჭდილება, რომ კონსტანტინეპოლში დაბრუნების შემდეგ მარკოზ ეფესელი, რბილად რომ ვთქვათ, არაადეკვატურ ინფორმაციას ავრცელებს ლათინთა პოზიციაზე Filioque-სთან დაკავშირებით. მაგალითად, იგი თავის ცირკულარულ ეპისტოლეში ბერძნული დელეგაციის წევრებზე, რომლებმაც აღიარეს ლათინთა პოზიციის მართებულობა ამ საკითხზე, შემდეგს წერს: “მათგან ისე უნდა გავრბოდეთ, როგორც გველებისგან, როგორც ქრისტეს გამყიდველთაგან… ვინაიდან წმ. იოანე დამასკელთან და სხვა წმ. მამებთან ერთად ჩვენ არ ვამბობთ, რომ სულიწმინდა გამოდის ძისაგან, ისინი კი, ლათინებთან ერთად, ამბობენ, რომ სულიწმინდა გამოდის ძისაგან. ჩვენ, ღვთაებრივ დიონისესთან ერთად ვამბობთ, რომ მამა ღმერთი ერთადერთი წყაროა ღვთაებრივი ბუნებისა, ხოლო ისინი, ლათინებთან ერთად, აცხადებენ, რომ ძეც არის სულიწმინდის წყარო” (Епископ Иларион Альфеев. Ферраро-Флорентийский… გვ. 18).

ასევე, დეკანოზი მაქსიმე კოზლოვი აღნიშნავს, რომ არ შეიძლება რაიმე ცვლილების, ან დამატების შეტანა სხვაგვარად, თუ არა “ეკლესიის მთელი სისავსის მიერ, ანუ მსოფლიო კრებაზე” (М. Козлов. Римско-Католическое…  გვ. 2). მაგრამ არც 381 წლის კრება იყო “მსოფლიო”, რომელმაც ნიკეის სიმბოლოში სხვადასხვა ცვლილებები შეიტანა, მნიშვნელოვნად გაზარდა რა ამით მისი მოცულობა. ეს, ე. წ. “მეორე მსოფლიო კრება”, იმპერატორმა თეოდოსიმ მოიწვია როგორც ადგილობრივი კრება. მას საერთოდ არ ესწრებოდნენ სხვა ადგილობრივი ეკლესიები. მაგალითად, ისტორიკოსი ა. კარტაშევი მიუთითებს, რომ “დასავლეთისა და ალექსანდრიის ეკლესიებს არ ესიამოვნათ” ამ კრების ჩატარება (А. Карташев. Вселенские Соборы. Клин, 2004, გვ. 166). აქვე არ შეიძლება არ აღინიშნოს ისიც, რომ ამ ე. წ. “მსოფლიო კრებას” საკმაოდ ალმაცერად უყურებდა წმ. გრიგოლ ღვთისმეტყველიც, რომელიც ერთხანს მისი თავმჯდომარეც კი იყო. ისტორიკოს ვ. ბოლოტოვის თქმით, “ზოგიერთი მისი სხდომა გრიგოლ ნაზიანზელს წეროების თავყრილობად მიაჩნდა. უგულებელყო რა კრების ერთ-ერთი მიწვევა, იგი წერდა: “მე წესად დავუდგინე საკუთარ თავს, რომ არ გამოვცხადდე ამ სხდომებზე…” (В. Болотов. Лекций по историй древней церкви. Т. 4, 2002, გვ. 331).

ამ გარემოებათა გამო სხვა ისტორიკოსი, მ. პოსნოვი საინტერესო კითხვას სვამს: “…ადგილობრივი კრება მსოფლიო კრების დოკუმენტის შესწორებასა და რედაქტირებას ახდენს. თუ ეს არაფრად მიგვაჩნია, მაშინ რითაა დიდი დასავლეთის ეკლესიის დანაშაული, თუკი მან რწმენის სიმბოლოს ერთადერთი სიტყვა დაუმატა (ისიც მხოლოდ განმარტების მიზნით, დ.თ.) თავის ადგილობრივ კრებაზე?” (М. Поснов. История Христианской Церкви. Киев 2007, გვ. 555).

ასევე, თუ იმასაც გავითვალისწინებთ, რომ ამ ერთადერთი სიტყვის ნამდვილ მნიშვნელობას თითქმის ყველა დიდი მამა იზიარებდა და ერთნაირი (ანუ ერთსაწყისიანობის) გაგებით აღიქვამდა მას, როგორც დასავლეთში, ასევე აღმოსავლეთში, მაშინ უსამართლოა დასავლეთის რაიმე დანაშაულზე საუბარი.

ზემოთდამოწმებულ ეკლესიის მამათა ციტატებთან დაკავშირებით შესაძლოა, გაჩნდეს ცნობილი აზრი, რომლის მიხედვითაც, გადამწყვეტია არა ცალკეულ მამათა, თუნდაც უმრავლესობის, შეხედულება, არამედ მსოფლიო საეკლესიო კრების გადაწყვეტილება. ამის პასუხად უნდა ითქვას, რომ არც ერთ, მსოფლიო თუ ადგილობრივ კრებაზე არ დაგმობილა Filioque, როგორც ერესი, უფრო მეტიც, იგი არ დაგმობილა არათუ როგორც თავად ფორმულა, არამედ არც მისი შინაარსი; პირიქით, როგორც უკვე ზემოთ აღინიშნა, მეშვიდე მსოფლიო კრებაზე, მისმა თავმჯდომარემ, წმ. ტარასიმ მრწამსი წაიკითხა ფორმულით: “ძის მეშვეობით”, რომელიც სწორედ Filioque-ს ანალოგიურ მნიშვნელობას ატარებს, რადგან ორივე ფორმულირება (“ძითურთ”; “ძის მეშვეობით”) მხოლოდ სულიწმინდის ერთსაწყისიანობას (მამისაგან გამოსვლას) გულისხმობს. ამის დასტურად გამოდგება დასავლეთში, ლიონის საეკლესიო კრებაზე წარმოთქმული სიტყვები: “სულიწმინდა დაუსაბამოდ გამოდის მამისაგან, ძითურთ, არა როგორც ორი საწყისისაგან, არამედ როგორც ერთი საწყისისაგან” (იხ. ზემოთ).

გამოთქმის ამგვარი მნიშვნელობა მისი ფილოლოგიური განხილვითაც დასტურდება. თუ ლათინურ მრწამსში იქნებოდა ჩამატება: “ეხ Pატრე ეტ ეხ Fილიო” მხოლოდ ამ შემთხვევაში გვექნებოდა მითითება ორ დამოუკიდებელ საწყისზე წმ. სამებაში. მაგრამ ამისგან განსხვავებით გვაქვს: “Ex Patre Filioque”, რომელიც სიტყვასიტყვით ნიშნავს: “მამისაგან, ძითურთ (ძის მეშვეობით/მიერ)”.

ეპისკოპოსი კალისტოსი იმოწმებს ნეტარი ავგუსტინეს სწავლებიდან შესაბამის ლათინურ შესატყვისებს სულიწმინდის ორმაგ გამომავლობასთან დაკავშირებით, რომელსაც შემდგომში ეყრდნობოდა ფლორენციის კრება. იგი წერს: “ლათინური დასავლეთი, ზუსტად ისევე, როგორც ბერძნული აღმოსავლეთი, იცავს დოქტრინას მამის მონარქიის შესახებ. როდესაც ავგუსტინე ამბობს, რომ სულიწმინდა გამოდის მამისგან და ძისგან, იგი ყოველთვის მიუთითებს, რომ სულიწმინდა ძისაგან სხვაგვარად გამოდის, მამისგან კი სხვაგვარად. არსებობს ორი სხვადასხვა სახის გამომავლობა. მამისგან სულიწმინდა გამოდის “პრინციპალიტერ” (დასაბამიერად, უპირატესად), მაშინ როცა ძისაგან იგი გამოდის “პერ დონუმ Pატრის” (მამისგან მინიჭებით)” (Еп. Каллист Уэр. Православная церковь. М., ББИ, 2001, გვ. 224).

თუმცა დეკანოზი მაქსიმე აღნიშნულ ფილოლოგიურ ასპექტზე არაფერს ამბობს. სამაგიეროდ, იგი იმოწმებს აღმოსავლეთის პატრიარქთა ეპისტოლეს, რომელშიც ნათქვამია, რომ “და ძისაგან” სულიწმინდის გამომავლობა არის “ნამდვილი ერესი, და მისი მიმდევრები, ვინც არ უნდა იყვნენ ისინი, არიან ერეტიკოსები” (М. Козлов. Римско-Католическое… გვ. 5).

ამასთან დაკავშირებით უნდა აღინიშნოს შემდეგი.

პირველი: საყოველთაოდ ცნობილია, რომ მრავალი მართლმადიდებელი თეოლოგი, დაწყებული წმ. ფილარეტ დროზდოვიდან და დამთავრებული არქიეპისკოპოს ვასილი კრივოშეინით, რომელმაც ყველაზე უფრო საფუძვლიანად და ღრმად გამოიკვლია მსგავსი “სიმბოლური ტექსტები”, არ აღიარებს “აღმოსავლეთის პატრიარქთა ეპისტოლეს” მართლმადიდებელი ეკლესიისათვის ავტორიტეტულ და აუცილებლად გასათვალისწინებელ წყაროდ დოგმატური მსჯელობების დროს. უფრო მეტიც, მკვლევარის თქმით, ეს ეპისტოლე კრებით დოკუმენტსაც კი არ წარმოადგენს, მიუხედავად მისი ამგვარი სათაურისა, რადგანაც იგი მხოლოდ პატრიარქ დოსითეოსის ნააზრევია მკითხველს ვურჩევთ, გაეცნოს ამ საკმაოდ შთამბეჭდავ გამოკვლევას. აქ კი პატროლოგ კრივოშეინის მხოლოდ დასკვნას შემოგთავაზებთ ამ ეპისტოლესთან დაკავშირებით: “…Все это ограничивает значение Исповедания Досифея как соборного документа. А его многочисленные богословские недочеты, равно как и случайный характер его возникновения, побуждают смотреть на него более как на исторический памятник XVII в. символического содержания, нежели как на авторитетный и обязательный символический текст непреходящего значения” [Архиепископ Василий (Кривошеин). Символические Тексты в Православной Церкви, პ. 24 // http://bibleapologet.narod.ru/statii/simbol.htm).

მეორე: ეს “ეპისტოლე” ამგვარი განჩინებით საკუთარ თავს უპირისპირებს მეშვიდე მსოფლიო კრებას, რომელზეც მრწამსი წაკითხულ იქნა Filioque-ს ანალოგიური მნიშვნელობის ფორმულით (“ძის მიერ”) და ასევე მანამდე მოღვაწე წმ. მამებს, ავტომატურად აცხადებს რა მათაც ერეტიკოსებად.

“შედარებითი ღვთისმეტყველების” ერთ-ერთი სალექციო კურსის ავტორის, დეკანოზ ვალენტინ ვასეჩკოს აზრით, ეს გამოთქმა (“ძის მეშვეობით”) “რამდენადმე ორაზროვანია”. მის “ნამდვილ შინაარსს” კი იგი ამგვარად გადმოსცემს: “დოგმატური მნიშვნელობა ფორმულისა “ძის მეშვეობით” ისაა, რომ სულიწმინდის ამგვარი გამომავლობა თავისი არსით განსხვავდება მამისგან მისი ზედროული გამომავლობისაგან, რომლისგანაც იგი იღებს თავის ყოფიერებას. მამისაგან გამომავლობა არის პირველმიზეზისგან გამომავლობა წმინდა სამების ფარგლებში, მაშინ როცა “ძის მეშვეობით” გამომავლობა მართლმადიდებლური ღვთისმეტყველების მიერ აღიქმება “ენერგიისმიერ გამოსხივებად”, სულიწმინდის გამომავლობად წმინდა სამების ფარგლებს გარეთ სამყაროს მადლისმიერი განწმენდისთვის” (Протоиерей Валентин Васечко. Сравнительное богословие. Курс лекций. 2000 г., პ. 22 // http://www.kursmda.ru/books/sravnitelnoe_bogoslovie_vasechko.htm). ამ კაზუისტური მსჯელობის გაცნობის შემდეგ, ალბათ, მკითხველისთვის ნათელია, რომ ბუნდოვანი და ორაზროვანი არის არა გამოთქმა “ძის მეშვეობით”, არამედ თავად ამ მსჯელობის შინაარსი. არ მივიჩნევთ რა საჭიროდ მოცემული პასაჟის დაწვრილებით განხილვას, მხოლოდ მოკლედ შევნიშნავთ, რომ მიუხედავად ავტორის დიდი სურვილისა, ამგვარი ახსნით მაინც ვერ დაასაბუთა, თითქოს გამოთქმები “ძითურთ” და “ძის მიერ” რადიკალურად განსხვავებული მნიშვნელობისაა. როგორც ზემოთ დავრწმუნდით, ამისთვის საკმარისია სიტყვა “Fილიოქუე”-ს მხოლოდ ფილოლოგიური განხილვაც.

დეკანოზი მაქსიმე აღნიშნავს, რომ Filioque-ს შესახებ “სწავლების ფესვები შეგვიძლია ვიპოვოთ ნეტარ ავგუსტინესთან” (М. Козлов. Римско-Католическое… გვ. 2), არ ასახელებს რა ამასთანავე არც ერთ სხვა მამას, რომელთაც მსგავსი შეხედულებები ჰქონდათ, ხოლო სტატიის ბოლოს კი მიუთითებს, რომ ეს სწავლება “უცხოა ძველი ეკლესიის მამათა სწავლებისგან”. ყოველივე ამის საპირისპიროდ იგი იმოწმებს ფოტიოს პატრიარქის მტკიცებას, რომ “Filioque-ს სამებაში შემოაქვს ორი საწყისი”.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ არსებობს ეჭვმიუტანელი ისტორიული ცნობები, რომლებიც მოწმობენ: ფოტიოსმა შესანიშნავად იცოდა, რომ რეალურად რომის ეკლესია არ ამტკიცებდა წმ. სამებაში ორი საწყისის არსებობას. ისტორიკოს ფრენსის დვორნიკის სიტყვით, _ “ფოტიოსი, 860 წელს საპატრიარქო ტახტზე აღსაყდრების შემდეგ, პაპისადმი გაგზავნილ წერილში აღიარებდა საკუთარ რწმენას სულიწმინდის გამომავლობის შესახებ მხოლოდ მამისაგან (PG 102, 589). პაპმა გაკიცხვის ნაცვლად (instead of rebuking) შეაქო იგი რწმენის ამგვარი აღიარებისთვის 862 წლის 18 მარტით დათარიღებულ თავის წერილში (M.G.H. Eპ. 6, პ. 440), სადაც აღნიშნავდა, რომ ფოტიოსის რწმენა სავსებით ორთოდოქსულია” (F. Dvornik. The Photian Schism. History and Legend. Cambridge 1970, გვ. 122; საბედნიეროდ, ეს ნაშრომი მოიპოვება საქართველოს საპატრიარქოს ბიბლიოთეკაში).

აქ კი უპრიანი იქნება, მოვუსმინოთ აგრეთვე ბიზანტოლოგ იოანე მეიენდორფს, რომელიც “ორმაგ გამომავლობასთან” დაკავშირებით ფოტიოსის მიერ გამოთქმული კრიტიკის შესახებ წერს: “აღნიშნულ საკითხზე ფოტიოსის მსჯელობის სისუსტე ისაა, რომ ლათინური ღვთისმეტყველების წყაროები მისთვის ხელმიუწვდომელი იყო. მართალია, მან იცოდა, რომ ლათინი მამები იწონებდნენ Fილიოქუე-ს, უთითებდა რა განსაკუთრებით ამბროსის, ავგუსტინესა და იერონიმეს (თუმცა დასახელებულთაგან პირველი და უკანასკნელი, ძნელია, მივიჩნიოთ Fილიოქუე-ს მომხრეებად), მაგრამ აშკარაა, რომ ფოტიოსს არ ჰქონდა წაკითხული მათი ნაშრომები ფოტიოსი აკრიტიკებს ლათინთა პოზიციას მხოლოდ ზეპირ ცნობებზე დაყრდნობით” (И. Мейендорф. Византийское Богословие. Минск, 2001, გვ. 87). აქ მეიენდორფი აღარ უთითებს მეორე მიზეზს (გარდა იმისა, რომ ლათინური წყაროები ხელმიუწვდომელი იყო მისთვის): ფოტიოსმა არ იცოდა ლათინური ენა. ისტორიკოს ლებედევის მიხედვით, ეს იმის შედეგი იყო, რომ ბიზანტიამ იმემკვიდრა ძველი ბერძნულ-რომაული განათლების ეს განმასხვავებელი ნიშანი: ბარბაროსული ენების (ებრაულის, არაბულის და სხვ.) იგნორირება. ამ ეპოქის ბიზანტიისთვის კი ამგვარ ბარბაროსულ ენად ლათინურიც ითვლებოდა (იხ. А. Лебедев. Очерки внурренней истории византийско-восточной церкви в IX, X и XI веках. СПб., 2003).

ასევე, შეგვიძლია დაბეჯითებით ვთქვათ, რომ, წმ. ფოტიოსის მსგავსად, ცდებოდა ბერ-მონაზონთა ერთ-ერთ უდიდეს წინამძღოლად აღიარებული წმ. პაისი ველიჩკოვსკიც, რომელიც ერთ სასულიერო პირს სწერდა: “და ძისაგან გამომავლობა ღმერთში ორი საწყისის არსებობას გულისხმობს” (Архиманрит Лазарь Абашидзе. Таинство исповеди. Фесалоники.  გვ. 291; იმავე შეცდომას უშვებს არქიმანდრიტი რაფაელ კარელინიც ორსაწყისიანობასთან დაკავშირებით. იხ. მისი პერსონალური ვებ-გვერდი: http://karelin-r.ru/newstrs/60/1.html). აღარაფერს ვიტყვით რა შედარებითი ღვთისმეტყველების სახელმძღვანელოების (ამ შემთხვევაში “მამხილებელი ღვთისმეტყველების”) ისეთ ავტორებზე, როგორიცაა, მაგალითად, ევგენი უსპენსკი, რომელიც ამ თემაზე მსჯელობას შემდეგი ყოვლადდაუსაბუთებელი და გაუგებარი სიტყვებით ამთავრებს: “…მაშინ ჩვენ მივალთ უცნაურ დასკვნებამდე, თითქოს ძე ღმერთს, ერთი მხრივ, აქვს თვისება, შვას საკუთარი თავისაგან, ხოლო მეორე მხრივ, _ თვისება, რომ თავად არ იყოს არავისგან შობილი” (Евгений Успенский. Обличительное богословие. СПб., 1894, გვ. 35). თუმცა ამის მტკიცებას არავინ ცდილა.

დეკანოზ მაქსიმეს მომდევნო არგუმენტი ამგვარია: Fილიოქუე-ს შესახებ სწავლებას მაშინვე არ მოუპოვებია აღიარება თავად დასავლეთის ეკლესიის იერარქთა შორისაც კი. მრწამსის ამ დამატებას გადაჭრით დაუპირისპირდა, მაგალითად, პაპი ლეონ III (795-816), მიუხედავად იმპერატორ კარლოს დიდის დაჟინებული მოთხოვნისა”. სხვათა შორის, ანალოგიურად ცდილობს პაპ ლეონ III-ის პოზიციის წარმოჩენას გ. კოპლატაძე: “პაპმა ბრძანა, კარლოსისათვის გადაეცათ, რომ სიმბოლოში რაიმეს შეტანის ნებას არ იძლეოდა, რადგანაც ეს ეფესოს კრების მიერ აკრძალული იყო. მან საფრანგეთისა და გერმანიის ეკლესიებში სიმბოლოს წარმოთქმის დროებითი შეწყვეტა მოითხოვა, იმედოვნებდა რა, რომ ამ გზით სიახლე დავიწყებული იქნებოდა და შემდეგ სიმბოლოს თავისი ნამდვილი სახით აღდგენა გაადვილდებოდა” (გ. კოპლატაძე. ქრისტიანული ეკლესიის ისტორია. თბ., საქართველოს საპატრიარქოს გამომცემლობა, 2007, გვ. 594).

რამდენად შეესაბამება ეს შეხედულება სიმართლეს? ამასთან დაკავშირებით მოვუსმინოთ მღვდელ ა. ვოლკონსკის, რომელიც ამ არგუმენტის შესახებ ჯერ კიდევ მეოცე საუკუნის დასაწყისში შემდეგს წერდა: “იმ მიზნით, რომ რომის ეკლესია დაადანაშაულონ საკუთარ თავთან წინააღმდეგობაში, ეყრდნობიან ფაქტს, როდესაც პაპმა ლეონ III-მ წმ. პეტრეს ტაძარში ორი დაფა გამოაკრა, რომელზეც რწმენის სიმბოლო Filioque-ს გარეშე იყო ამოტვიფრული. საქმე ამგვარად იყო: 807 წელს ორი მონაზონი იერუსალიმში დაბრუნდა აახენში (კარლოს დიდის იმპერიის დედაქალაქი, დ.თ.) მივლინებიდან, სადაც მრწამსის გალობა Filioque-სთან ერთად დაიწყეს, როგორც ეს ჩვეულებრივ იმპერატორ კარლოსის კარზე ხდებოდა. ეს მონასტერში არასწორად მიიჩნიეს. ახსნა-განმარტებისთვის მიმართეს რომის პაპს. Filioque-ს მომხრეები ეყრდნობოდნენ წმ. გრიგოლ დიდს, წმ. ბენედიქტეს, წმ. ათანასეს სიმბოლოს. პაპმა ლეონ III-მ ეპისტოლე მოიწერა, რომელშიც ორჯერ აღიარა სულიწმინდის ძისაგან გამომავლობა. 809 წელს აახენში გამართულმა კრებამ განიხილა სულიწმინდის გამომავლობის საკითხი; აღიარებულ იქნა, რომ Filioque-ს ხსენება მართებულია. პაპმა წმ. პეტრეს ტაძარში თათბირი გამართა. მან მოიწონა კრების სწავლება, მაგრამ პაპი წინააღმდეგი იყო რწმენის სიმბოლოში ამ სიტყვის ჩამატებისა და ბრძანა, ვერცხლის დაფებზე ამოეკვეთათ მრწამსი Filioque-ს გარეშე (810 წ.). ამრიგად, ნათელია, რომ პაპი ლეონ III  არ უარყოფდა Fილიოქუე-ს, იგი მხოლოდ არადროულად თვლიდა ამ სიტყვის ჩამატებას მრწამსში. რატომ? შიშობდა თუ არა იგი ამგვარი ქცევით, რომ ეს გართულებებს გამოიწვევდა აღმოსავლეთში, ან დასავლეთის სხვა ქვეყნებში, სადაც Filioque ჯერ კიდევ არ იყო ოფიციალურად მიღებული?” (Священник Алексей Волконский. Католичество и священное предание востока. Париж, 1933, გვ. 352-3).

ასევე, ისტორიკოსი იური ტაბაკი ამ ფაქტთან დაკავშირებით ანალოგიურად მსჯელობს: “807 წელს იერუსალიმში ბერძენ და დასავლელ მონაზვნებს შორის Filioque-ს გამო დიდი პოლემიკის შემდეგ, მიმართეს რომის პაპ ლეონ III-ს. სარწმუნოების სიმბოლოში ამ დამატების მიღებისათვის რომის პაპს იმპერატორმა კარლოს დიდმაც მიმართა. პაპმა განაცხადა, რომ საღვთისმეტყველო თვალსაზრისით ძისაგან სულიწმინდის გამომავლობის იდეა მართებულია, მაგრამ გადაჭრით უარყო თვით ნიკეა-კონსტანტინეპოლის მრწამსში ფორმალურად მისი შეტანა, განაცხადა რა, რომ ამან, შესაძლოა, განხეთქილება გამოიწვიოს დასავლეთსა და აღმოსავლეთს შორის. თუ როდის იქნა საბოლოოდ ჩამატებული Fილიოქუე რომის ეკლესიის რწმენის სიმბოლოში, ცნობილი არ არის; როგორც ჩანს, ეს მოხდა 1013 წელს პაპ ბენედიქტე VIII-ს დროს” (Юрий Табак. Спор о филиокве… გვ. 2).

იგივეა ნათქვამი პაპის საბჭოს ზემოთგანხილულ დოკუმენტშიც: “მე-9 საუკუნეში, კარლოს დიდის ნების საწინააღმდეგოდ, პაპმა ლეონ III-მ, ზრუნავდა რა აღმოსავლეთთან ერთობის შენარჩუნებისთვის” (იხ. დოკუმენტი: The Greek and Latin Traditions… p. 2), უარი თქვა მრწამსში მის ჩამატებაზე. მართალია, ჯერ კიდევ 589 წელს ტოლედოს კრებამ Fილიოქუე-ს მართებულობა დაამტკიცა, მაგრამ რომის ეკლესიას სარწმუნოების სიმბოლოში არ ჩაუმატებია Fილიოქუე. ეს, როგორც ზემოთ აღინიშნა, მხოლოდ 1013 წელს მოხდა. მიუხედავად ამისა, დღესაც კი რომის ეკლესიას არ მიაჩნია აუცილებლად ამ ფორმულის გამოყენება. ამაზე ჯერ კიდევ 1742 წელს პაპი ბენედიქტე XIV მიუთითებდა აღმოსავლეთის ეკლესიებთან მიმართებაში. უფრო მეტიც, კათოლიკური ეკლესია არათუ არ ითხოვს სხვა ეკლესიებისგან Filioque-ს აუცილებელ ჩამატებას მრწამსში, არამედ მზად არის აღმოსავლეთის ეკლესიასთან ერთობის განმტკიცების მიზნით თავადაც ამ ჩამატების გარეშე იყენებდეს რწმენის სიმბოლოს: 1987 წლის 6 დეკემბერს რომში პაპმა იოანე-პავლე II-მ და მსოფლიო პატრიარქმა დიმიტრიოსმა ერთად წაიკითხეს რწმენის სიმბოლო Filioque-ს გარეშე…

ერთობა მრავალფეროვნებაში თუ მონოლითური ერთობა?

როგორც კარდინალი ვალტერ კასპერი 1982 წელს გამოქვეყნებულ თავის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ნაშრომში წერს, თანამედროვე ეკუმენური დისკუსიების დროს კათოლიკურ ეკლესიას Fილიოქუე-ს ამოღების რეკომენდაცია ეძლევა, “თუმცა ეს წინადადება განხორციელებადია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი აღმოსავლეთი იმავდროულად აღიარებს, რომ Fილიოქუე თავისი შინაარსით არ არის ერეტიკული, არამედ კანონიერია თეოლოგიური თვალსაზრისით. ამრიგად, აღმოსავლეთმა და დასავლეთმა უნდა აღიარონ თავისი განსხვავებული ტრადიციების კანონიერება. მაგრამ, თუკი ეს მოხდება, ბუნებრივია, გაუგებარი იქნება, მაშინ რატომ უნდა თქვას უარი დასავლეთმა საკუთარ ტრადიციაზე და პირიქით (თუკი აღმოსავლური ტრადიციაც კანონიერია, _ დ. თ.), დასავლეთმა არ უნდა მოახვიოს თავს აღმოსავლეთს საკუთარი ტრადიცია. ჩვენი ღრმა რწმენით, ამგვარი ერთობა მრავალფეროვნებაში წარმოადგენს უფრო შესაფერის ეკუმენურ მიზანს, ვიდრე მონოლითური ერთობა. ამ მიზნის მისაწევად აუცილებელია აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის დიალოგის არსობრივი გაღრმავება იმ საღვთისმეტყველო მოტივების შესახებ, რომლებმაც განაპირობა როგორც Fილიოქუე-ს წარმოშობა, ასევე მისი კრიტიკა” (Валтер Каспер. Бог Иисуса Христа. М., ББИ, 2005, გვ. 289-90). ვფიქრობთ, ეს მოტივები დღეს უკვე ყველასათვის ნათელია…

დაბოლოს, ამ საკითხზე მსჯელობა მინდა დავასრულო ვლადიმერ ლოსკის შემდეგი სიტყვებით: “შერიგება შეიძლება მოხდეს და Fილიოქუე მეტად აღარ იქნება “იმპედიმენტუმ დირიმენს” (“გადაულახავი დაბრკოლება”) მხოლოდ იმ მომენტიდან, როცა თავის დოქტრინალურ იზოლაციაში გაყინული დასავლეთი შეწყვეტს, მიიღოს ბიზანტიური ღვთისმეტყველება, როგორც აბსოლუტური სიახლე, და აღიარებს, რომ იგი მხოლოდ გადმოცემის ჭეშმარიტების გამოხატულებაა, იმ ჭეშმარიტებისა, რომელსაც ჩვენ შედარებით ნაკლებად დამუშავებული ფორმით პირველი საუკუნეების ეკლესიის მამებთან ვხვდებით” (ვლადიმერ ლოსკი. სულიწმინდის გამომავლობა მართლმადიდებლურ სწავლებაში // დ. ოგიცკი, მ. კოზლოვი. რომაული კათოლიციზმი. თბ., 2000 (იხ. დანართი).

სხვა სიტყვებით, ამ საკითხში ერთსულოვნების მიღწევა, _ ლოსკის აზრით, _  შესაძლებელი იქნება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუკი დასავლეთი არ ჩათვლის მიუღებლად აღმოსავლურ ტრადიციას. დღეს კი უკვე ყოველგვარი დაეჭვების გარეშე შეიძლება ითქვას, რომ თანამედროვე კათოლიკური ეკლესიის პოზიცია სწორედ ამგვარია.

იგივე შეგვიძლია ვთქვათ ანგლიკანურ ეკლესიაზეც, რომელიც უკვე “ლოცვანის” გამოცემებში მრწამსის ორივე ვარიანტს ბეჭდავს: Fილიოქუე-სთან ერთად და მის გარეშე (ეპისკოპოსი სტივენ პლატენი. ინგლისსა და საქართველოს ბევრი აქვთ საერთო. ინტერვიუ // ემაოსი #2, 2004, გვ. 89).

დავით თინიკაშვილი